Geneza i rozwój programu.
Nazwa KiVa pochodzi od fińskiego wyrażenia Kiusaamista Vastaan, oznaczającego „przeciwko nękaniu” lub „przeciwko przemocy rówieśniczej”. Jednocześnie słowo kiva w języku fińskim oznacza „miły” lub „przyjemny”, co dodatkowo podkreśla cel programu – tworzenie bezpiecznego i przyjaznego środowiska szkolnego.
W latach 2007–2009 przeprowadzono szeroko zakrojone badania skuteczności programu, obejmujące łącznie ponad 30 000 dzieci i młodzieży. W głównym badaniu eksperymentalnym uczestniczyło 117 szkół realizujących KiVa oraz 117 szkół stanowiących grupę kontrolną. Po zakończeniu badań program został w 2009 roku udostępniony szkołom w całej Finlandii i zaczął być szeroko wdrażany w ramach krajowej polityki przeciwdziałania przemocy rówieśniczej. KiVa został zaoferowany szkołom na poziomie ogólnokrajowym i szybko stał się rozwiązaniem bardzo powszechnym. W 2014 roku Uniwersytet w Turku informował, że program był stosowany w ponad 90% fińskich szkół prowadzących kształcenie podstawowe.
Podstawowe założenie programu.
KiVa opiera się na założeniu, że bullying nie jest wyłącznie relacją pomiędzy osobą stosującą przemoc a osobą jej doświadczającą. Jest przede wszystkim procesem grupowym, w którym istotną rolę odgrywają również osoby obserwujące zdarzenie.
Sprawca może uzyskiwać od otoczenia określone korzyści społeczne, takie jak:
• zainteresowanie grupy;
• śmiech i aprobatę innych;
• wzrost popularności;
• poczucie przewagi;
• milczące przyzwolenie otoczenia;
• brak wyraźnego sprzeciwu wobec podejmowanych działań.
Dlatego KiVa nie koncentruje się wyłącznie na zmianie zachowania sprawcy albo udzieleniu pomocy osobie pokrzywdzonej. Program dąży do zmiany norm obowiązujących w całej grupie. Jego celem jest doprowadzenie do sytuacji, w której przemoc przestaje przynosić sprawcy społeczną korzyść, a osoby obserwujące zaczynają wspierać osobę narażoną na nękanie.
Trzy filary programu KiVa.
Program został zbudowany wokół trzech wzajemnie powiązanych obszarów: profilaktyki, interwencji i monitorowania.
1. Profilaktyka – działania kierowane do całej społeczności.
Działania profilaktyczne obejmują wszystkich uczniów, a nie tylko osoby bezpośrednio uczestniczące w przemocy. W ramach programu prowadzone są regularne lekcje i ćwiczenia dotyczące między innymi:
• rozpoznawania przemocy rówieśniczej;
• odróżniania konfliktu od systematycznego nękania;
• wpływu grupy na zachowanie sprawcy;
• emocji osoby pokrzywdzonej;
• odpowiedzialności świadków;
• empatii i przyjmowania perspektywy innej osoby;
• bezpiecznych sposobów reagowania;
• udzielania wsparcia;
• zgłaszania niepokojących zachowań dorosłym.
Wykorzystywane są rozmowy, praca w grupach, odgrywanie ról, materiały audiowizualne, ćwiczenia sytuacyjne oraz gry edukacyjne. Celem nie jest wyłącznie przekazanie wiedzy, lecz przede wszystkim przełożenie jej na zachowanie uczniów w rzeczywistych sytuacjach społecznych.
2. Interwencja – reagowanie na konkretne przypadki.
Drugą częścią programu są uporządkowane działania podejmowane po ujawnieniu przypadku przemocy. W szkole funkcjonuje odpowiednio przygotowany zespół KiVa, który prowadzi rozmowy z osobami zaangażowanymi w zdarzenie.
Interwencja obejmuje między innymi:
• zebranie informacji o sytuacji;
• rozmowę z osobą doświadczającą przemocy;
• ocenę jej bezpieczeństwa i potrzeb;
• indywidualne lub grupowe rozmowy z uczniami stosującymi przemoc;
• wskazanie oczekiwanej zmiany zachowania;
• włączenie wybranych uczniów w udzielanie wsparcia osobie pokrzywdzonej;
• monitorowanie, czy przemoc rzeczywiście ustała;
• rozmowy kontrolne po zakończeniu pierwszego etapu interwencji.
KiVa nie ogranicza się zatem do jednorazowego upomnienia sprawcy. Zakłada sprawdzenie efektów podjętych działań oraz dalsze reagowanie, jeżeli sytuacja nie ulega poprawie. W jednym z badań 98% uczniów, których przypadki zostały objęte działaniem szkolnego zespołu KiVa, deklarowało, że ich sytuacja się poprawiła.
3. Monitorowanie – regularna diagnoza sytuacji.
Trzecim filarem programu jest systematyczne badanie sytuacji w szkole. Uczniowie i pracownicy uczestniczą w okresowych ankietach, które pozwalają ocenić:
• skalę przemocy i nękania;
• najczęstsze formy niepożądanych zachowań;
• poczucie bezpieczeństwa uczniów;
• gotowość świadków do reagowania;
• skuteczność podejmowanych interwencji;
• różnice pomiędzy klasami i grupami;
• obszary wymagające dodatkowych działań.
Szkoła otrzymuje informację zwrotną, dzięki której może nie tylko reagować na pojedyncze zgłoszenia, lecz również planować profilaktykę na podstawie danych. Monitoring pozwala sprawdzić, czy program jest rzeczywiście realizowany i czy przynosi zakładane rezultaty.
Pozostałe kluczowe elementy programu.
Zaangażowanie całej szkoły.
KiVa jest modelem typu whole-school approach, czyli podejściem obejmującym całą społeczność szkolną. Oznacza to, że odpowiedzialność za przeciwdziałanie przemocy nie spoczywa wyłącznie na pedagogu, psychologu lub dyrektorze.
W działania włączani są:
• nauczyciele;
• wychowawcy;
• dyrekcja;
• personel szkoły;
• uczniowie;
• rodzice i opiekunowie.
Warunkiem skuteczności jest spójny przekaz wszystkich dorosłych: przemoc nie jest akceptowana, każde zgłoszenie zostanie potraktowane poważnie, a osoba reagująca na krzywdzenie innych nie powinna obawiać się negatywnych konsekwencji.
Aktywizowanie świadków.
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech KiVa jest zmiana sposobu myślenia o osobach obserwujących przemoc. Świadek nie jest traktowany jako osoba całkowicie neutralna. Jego zachowanie może:
• wzmacniać sprawcę;
• legitymizować przemoc poprzez milczenie;
• izolować osobę pokrzywdzoną;
• ograniczać społeczną atrakcyjność przemocy;
• zatrzymywać eskalację;
• zwiększać poczucie bezpieczeństwa ofiary.
Program uczy, że skuteczna reakcja nie zawsze musi polegać na bezpośrednim przeciwstawieniu się agresorowi. Może oznaczać poinformowanie osoby dorosłej, okazanie wsparcia, niewłączanie się w ośmieszanie, pozostanie z osobą pokrzywdzoną lub odmowę rozpowszechniania krzywdzących treści.
Przygotowanie nauczycieli i wspólne standardy działania.
Pracownicy szkoły otrzymują szkolenia, scenariusze zajęć oraz instrukcje postępowania. Dzięki temu reakcja na zgłoszenie nie zależy wyłącznie od indywidualnej intuicji nauczyciela.
Program pomaga stworzyć wspólny standard:
• czym jest bullying;
• jakie zachowania wymagają interwencji;
• kto podejmuje działania;
• jak prowadzone są rozmowy;
• jak dokumentuje się sprawę;
• kiedy należy sprawdzić rezultaty;
• co zrobić, jeżeli sytuacja się powtarza.
Wyniki badań nad skutecznością programu.
Finlandia.
Jedno z największych badań KiVa objęło 8 237 uczniów klas 4–6 z 78 szkół. Szkoły zostały losowo przydzielone do grupy realizującej program oraz do grupy kontrolnej. Badanie wykazało istotne zmniejszenie zarówno przypadków doświadczania przemocy, jak i stosowania przemocy przez uczniów. Efekty potwierdzono przy wykorzystaniu samooceny uczniów oraz informacji pochodzących od ich rówieśników.
Nie należy jednak posługiwać się jednym uniwersalnym stwierdzeniem, że KiVa zawsze zmniejsza przemoc o „30–50%”. Wielkość efektu różniła się w zależności od wieku uczniów, rodzaju zachowania, przyjętej miary, czasu prowadzenia programu i sposobu jego wdrożenia. Bardziej prawidłowe jest stwierdzenie, że badania fińskie wykazały statystycznie istotne ograniczenie różnych form przemocy i wiktymizacji.
Badania wskazywały również na korzystne efekty w obszarach takich jak:
• ograniczenie lęku i objawów depresyjnych;
• poprawa postrzegania relacji rówieśniczych;
• wzrost sympatii wobec szkoły;
• poprawa motywacji do nauki;
• większa gotowość do wspierania osoby pokrzywdzonej;
• zmniejszenie zachowań wzmacniających sprawcę.
Holandia.
Duże badanie replikacyjne przeprowadzone w Holandii objęło 98 szkół, 245 klas i 4 383 uczniów uczestniczących w pomiarze początkowym. Dane zbierano w pięciu pomiarach prowadzonych przez trzy kolejne lata szkolne.
W szkołach stosujących KiVa zarówno doświadczanie przemocy, jak i jej stosowanie zmniejszało się silniej niż w szkołach z grupy kontrolnej. Efekty były wyraźniejsze po dwóch latach realizacji programu niż po pierwszym roku. Uczniowie ze szkół kontrolnych mieli od 1,29 do 1,63 raza wyższe szanse znalezienia się w roli ofiary oraz od 1,19 do 1,66 raza wyższe szanse znalezienia się w roli sprawcy niż uczniowie ze szkół realizujących KiVa.
Badanie holenderskie potwierdziło, że podstawowe mechanizmy programu mogą działać także poza Finlandią. Jednocześnie pokazało, że pełne efekty programu mogą ujawniać się stopniowo i zależą od konsekwencji oraz czasu jego stosowania.
Efekty długofalowe.
Badania KiVa obejmowały różne grupy wiekowe i różne okresy obserwacji, a uzyskiwane efekty dotyczyły:
• efekty programu obserwowano w różnych grupach wiekowych;
• ograniczenie przemocy odnotowywano również po rozszerzeniu programu na dużą skalę;
• w badaniu holenderskim wyniki po dwóch latach były silniejsze niż po pierwszym roku;
• trwałość efektów zależała od jakości i konsekwencji wdrożenia programu.
Możliwość wykorzystania założeń KiVa w środowisku pracy.
KiVa został stworzony dla szkół i nie jest gotowym programem antymobbingowym dla przedsiębiorstw. Nie można więc automatycznie zakładać, że zastosowanie jego elementów w firmie przyniesie dokładnie takie same rezultaty jak wśród uczniów.
Jego podstawowe mechanizmy mogą jednak stanowić wartościową inspirację dla organizacji pracy.
1. Edukacja całej organizacji.
Szkoleniami powinni być objęci nie tylko przedstawiciele HR i kadra menedżerska, lecz również wszyscy pracownicy. Pozwala to stworzyć wspólne rozumienie:
• zachowań pożądanych i niepożądanych;
• różnicy pomiędzy konfliktem, niewłaściwym zachowaniem a mobbingiem;
• sposobów reagowania;
• zasad zgłaszania nieprawidłowości;
• odpowiedzialności pracowników i menedżerów;
• dostępnych form wsparcia.
2. Aktywizowanie obserwatorów.
Podobnie jak w grupie uczniowskiej, także w miejscu pracy zachowania świadków mogą ograniczać albo wzmacniać osobę dopuszczającą się nieprawidłowości.
Pracownicy powinni wiedzieć:
• gdzie i w jaki sposób mogą zgłosić niepokojące zachowanie;
• jak udokumentować zdarzenie;
• jak bezpiecznie wesprzeć osobę narażoną;
• kiedy zwrócić się do przełożonego lub HR;
• jakie gwarancje ochrony dotyczą osoby zgłaszającej;
• jak reagować, nie podejmując samodzielnego dochodzenia.
3. Jasna procedura interwencji.
Organizacja powinna z góry określić:
• kto przyjmuje zgłoszenia;
• kto dokonuje ich wstępnej oceny;
• jakie są terminy podejmowania działań;
• kiedy uruchamiane jest postępowanie wyjaśniające;
• kto może wejść w skład komisji;
• jak zapewnia się bezstronność i poufność;
• w jaki sposób chronione są osoby uczestniczące w postępowaniu;
• jak monitoruje się sytuację po zakończeniu sprawy.
4. Monitorowanie kultury organizacyjnej.
Jednorazowe szkolenie nie wystarcza. Potrzebne są regularne badania pozwalające oceniać między innymi:
• poczucie bezpieczeństwa psychologicznego;
• jakość relacji z przełożonymi;
• częstotliwość zachowań niepożądanych;
• zaufanie do procedur;
• gotowość do zgłaszania nieprawidłowości;
• reakcje menedżerów na zgłoszenia;
• różnice pomiędzy działami i zespołami.
5. Ograniczanie społecznych korzyści sprawcy.
W miejscu pracy niepożądane zachowania mogą być wzmacniane przez:
• śmiech i aprobatę współpracowników;
• tolerowanie agresywnego stylu zarządzania;
• brak reakcji przełożonych;
• nagradzanie wyników osiąganych kosztem ludzi;
• przekonanie, że skuteczny menedżer może „więcej”;
• izolowanie osoby zgłaszającej problem.
Adaptacja założeń KiVa powinna zatem obejmować zmianę norm organizacyjnych, a nie wyłącznie prowadzenie postępowań wobec pojedynczych osób.
Podsumowanie.
KiVa pokazuje, że skuteczne przeciwdziałanie przemocy wymaga podejścia systemowego. Nie wystarczy skoncentrować się wyłącznie na osobie stosującej przemoc i osobie pokrzywdzonej. Należy również pracować nad zachowaniem świadków, normami grupowymi, reakcjami osób odpowiedzialnych oraz konsekwencją całej instytucji.
Najważniejsze wnioski, które można przenieść do środowiska pracy, obejmują:
- Podejście obejmujące całą organizację – wiedza i odpowiedzialność nie mogą ograniczać się do HR.
- Połączenie profilaktyki i interwencji – organizacja powinna zarówno zapobiegać, jak i skutecznie reagować.
- Aktywizowanie świadków – pracownicy powinni wiedzieć, jak bezpiecznie reagować.
- Jasne i powtarzalne standardy – każda sprawa powinna być rozpatrywana według określonych zasad.
- Monitorowanie efektów – skuteczność działań musi być regularnie oceniana.
- Wsparcie osób pokrzywdzonych – zakończenie postępowania nie oznacza zakończenia odpowiedzialności organizacji.
- Budowanie kultury szacunku – zachowania niepożądane muszą tracić społeczną akceptację i organizacyjne przyzwolenie.
Badania ekonomiczne wskazują, że KiVa może być rozwiązaniem opłacalnym w środowisku szkolnym. W holenderskiej analizie oszacowano, że każde euro zainwestowane w program mogło przynosić od 4,04 do 6,72 euro długookresowych korzyści społecznych. Nie oznacza to jednak, że dowolny program inspirowany KiVa będzie automatycznie „niskokosztowym” rozwiązaniem dla przedsiębiorstwa. Koszt i efektywność adaptacji biznesowej zależą od zakresu szkoleń, monitoringu, obsługi zgłoszeń, pracy komisji oraz jakości wdrożenia.
KiVa nie stanowi zatem gotowego modelu przeciwdziałania mobbingowi w miejscu pracy. Jest jednak wartościowym przykładem pokazującym, że trwała zmiana wymaga jednoczesnego oddziaływania na wiedzę, zachowania świadków, normy grupowe, procedury interwencyjne oraz odpowiedzialność całej społeczności.